त्रिलोकीनाथ मन्दिर दर्शन

श्री त्रिलोकीनाथ मन्दिर (तिब्बतीमा गर्श फाक्पा གར་ཞ་འཕགས་པ) भारतको हिमाचल प्रदेशको लाहौल र स्पीति जिल्लामा स्थीत छ । यो दर्शनीय स्थान चन्द्रभागा वा चेनाब नदीको बायाँ किनाराबाट ६ किमी दक्षिणमा र उदाईपुर गाउँबाट करिब ९ किमीको दूरीमा रहेको त्रिलोकीनाथ गाउँमा छ । यो तिब्बती बौद्ध र हिन्दू दुवैको लागि पवित्र छ । सेतो रंगले रंगएको यो चम्किलो मन्दिर गाउँको अन्तिममा रहेका सडकको छेउको चट्टानी भीरमा रहेको छ र यस स्थानकोे उचाई समुद्री सतहबाट २,७६० मिटरमा छ।

नाम
त्रिलोकिनाथ हिन्दूमा शिवको नाम मध्ये एक हो, जसको अर्थ “तिनलोकको भगवान” हो, ईसाईमा यस्को अर्थ ईश्वरको तीन व्यक्तिहरू (पिता, पुत्र र पवित्र आत्मा) जनिन्छ। तथापि स्थानीय परम्पराले स्पष्ट रूपमा बताउँछ कि यो मूल रूपमा एक बौद्ध विहार थियो, यद्यपि हाललाई मौलिक भवनको केही पनि बाँकी छैन ।

इतिहास
मन्दिरमा छ–टाउको भएको अवलोकितेश्वरको संगमरमरको मूर्ति छ जुन दशकौं अघि चोरी भएको थियो ।तत्पश्चात, खैरो ढुङ्गाले बनेको मूर्तिद्वारा प्रतिस्थापन गरिएको थियो, र पछि हालको छ–हातयुक्त सेतो संगमरमर अवलोकितेश्वरको मूर्तिद्वारा प्रतिस्थापन गरे भन्ने यतिहास छ । १२ औं शताब्दी देखी यसलाई बौद्धहरूद्वारा अवलोकितेश्वर र हिन्दूहरूद्वारा शिवको रूपमा सम्मान गरिन्छ र अमिताभ बुद्धको मूर्तिको मुकुट लगाएको छ ।मन्दिरको परिसरमा पछि भनएको शिवलिङ्ग र नन्दी छ ।

मूलमूर्ति चन्द्र र भागा नदीको संगम नजिकै पाइने अवलोकितेश्वरको टाउकोको साथमा रहेको भनिन्छ र अहिले गुरु घन्टाल वा गन्धोला गोन्पामा राखिएको छ । यो टाउको नागार्जुन (दोस्रो शताब्दी ईस्वी) को समय सम्मको दावी गरिएको छ जसले नजिकैको जाङ्स्करको सानो मठमा रहेको प्रसिद्ध कनिका (कनिष्क) स्तूपसँग केही सम्बन्धलाई संकेत गर्छ । एउटा प्रचलित कथामा भनिएको छ कि कुलु राजा त्रिलोकीनाथ पुगे र मूर्ति बोक्न खोजे तर सार्न पनि नसकिए पछि पराजित भए । संगमरमरको आकृतिको दाहिने खुट्टामा एक निशान छ, जुन उक्त समयको एक कुल्लु सिपाहीद्वारा तरवार प्रहारको परिणाम हो भनिन्छ ।

मूल मन्दिरका स्तम्भहरू ९ औं शताब्दीमा राजा ललिता दित्यको समयको हो । आंगनमा ठुला बौद्ध झण्डाहरू, शिवको प्रतिनिधित्व गर्ने लिंग र सानो नन्दीले सजाइएको छ । बौद्ध र हिन्दू दुवैले यहाँ साउन भाद्र महिनमा तिन दिने पौरी पर्व मनाउँछन् ।